Kodi zgjedhor italian dhe ai shqiptar : Përkufizimet, të përbashkëtat dhe dallimet midis të dyjave

Nga Alvi Musaraj

 

Në një vështrim profesional-ligjor, po jap një krahasim të Kodit Zgjedhor në Itali me kodin aktual të Shqipërisë, duke u fokusuar në llojin e sistemit zgjedhor, përbërjen e listave, të drejtën e përzgjedhjes dhe mënyrën e ndarjes së mandateve.

 

1. Përkufizimi i përgjithshëm i sistemeve në Itali vs Shqipëri

Në Itali sistemi quhet Rosatellum, zyrtarisht në fuqi që nga 3 nëntor 2017. Italia përdor një sistem të përzier zgjedhor për Parlamentin e Republikës, i njohur me emrin Rosatellum (Ligji nr. 165/2017), që kombinon elemente mazhoritare (first-past-the-post/FPTP) dhe proporcionalitetin në një raund të vetëm votimi. Rreth 37% e vendeve në të dyja dhomat (Dhoma e Deputetëve dhe Senati) zgjidhen me sistem uninominal (zonë zgjedhore me një kandidat të vetëm fitues), ku fiton kandidati me votat më të shumta në një qark, ndërsa pjesa tjetër (rreth 63%) ndahet proporcionalisht bazuar në listat e partive. Sistemi gjithashtu vendos pragje specifike për partitë (p.sh. 3% për partitë e vetme, ndërsa 10% për koalicionet) dhe lejon koalicionet vetëm përpara zgjedhjeve.

 

Në Shqipëri sistemi i fundit i miratuar i përket vitit 2024. Kodi Zgjedhor i Republikës së Shqipërisë është një sistem proporcional me lista, por që ka pësuar ndryshime të rëndësishme së fundmi, ku përfshihen:

• Votimi i diasporës, pra shqiptarët jashtë vendit tani mund të ushtrojnë të drejtën e votës bazuar në amendamentet e fundit.
• Listat zgjedhore janë të përziera: 1/3 e listës është e mbyllur, e vendosur nga partia, dhe 2/3 e listës është e hapur për votë preferenciale nga zgjedhësit. Ky kombinim i listës së mbyllur me atë të hapur synon të rrisë transparencën dhe llogaridhënien ndaj votuesve

 

2. Mënyra e përzgjedhjes së kandidatëve dhe ndarja e mandateve

Në Itali votuesit votojnë një herë, dhe vota numërohet në dy mënyra të ndryshme njëkohësisht, në të njëjtën fletë: për kandidatin uninominal dhe për listën proporcionale të partisë. Pjesa mazhoritare (FPTP) i jep një rol vendimtar kandidatëve lokalë; fituesi merr mandatin drejtpërdrejt. Pjesa proporcionale ndan vendet në bazë të përqindjes së votave të fituara nga partitë e lidhura me kandidatët në listat e tyre. Sistemi inkurajon formimin e koalicioneve para zgjedhjeve, por shpesh rezulton me parlament të fragmentuar, pa shumicë absolute të qartë.

 

Në Shqipëri mandatet ndahen në listat e partive bazuar në proporcionalitet me një përzierje të votës preferenciale (2/3) dhe renditjes së përcaktuar nga partia për një pjesë të listës (1/3). Lista e hapur u jep zgjedhësve më shumë ndikim në renditjen e kandidatëve, por lista e mbyllur siguron një rol vendimtar të partive në formësimin e kandidatëve kryesorë. Ky kombinim synon të krijojë një balancë midis kontrollit partiak dhe preferencave të zgjedhësve.

 

3. Vota e diasporës dhe transparenca

Në Shqipëri, një nga ndryshimet kyçe të fundit ka qenë mundësimi ligjor i votës së diasporës, duke përfshirë mbulimin e kostove postare nga shteti dhe praninë e përfaqësuesve politikë në procesin e numërimit për të garantuar transparencë.

Italianët që banojnë jashtë vendit kanë zona të dedikuara votimi të quajtura “Overseas Constituencies”, të ndara mbi bazën e kontinenteve, rajone që i dedikohen specifikisht zgjedhësve italianë nëpër botë. Votimi i tyre realizohet kryesisht në ambasada ose konsullatat e shtetit jo nëpërmjet postës.

 

4. Çfarë kanë të përbashkëta sistemet në Itali dhe Shqipëri

Në thelb, të dy sistemet nuk janë të pastra: nuk janë as proporcionalë të thjeshtë, as mazhoritarë klasikë. Janë kompromise institucionale për të balancuar stabilitetin me përfaqësimin.

Të dy përdorin proporcionalitetin për një pjesë të mandateve; të dy kanë pragje zgjedhore që filtrojnë partitë e vogla; po ashtu të dy i japin rol të fortë partive politike, jo individit të pavarur.

Të dy kanë rregullim ligjor të detajuar për fushatën, financimin dhe administrimin, si dhe të dy kanë inkorporuar diasporën si komponent elektoral (Italia prej kohësh, Shqipëria së fundmi).

Në terma elektoralë, të dy sistemet janë party-centric, jo voter-centric.

 

5. Ku ndryshojnë realisht dy sistemet

A) Logjika bazë e sistemit

Italia operon me sistem të përzier paralel: një pjesë mandatesh fitohet drejtpërdrejt me shumicë dhe pjesa tjetër ndahet proporcionalisht. Shqipëria operon me proporcional rajonal të integruar, pa fitues të drejtpërdrejtë në zonë uninominale. Praktikisht, në Itali mund të fitosh mandat edhe nëse partia nuk është dominuese në nivel kombëtar, ndërsa në Shqipëri, pa parti dhe pa listë, nuk ekziston si mundësi konkrete.

 

B) Logjika bazë e sistemit

Në Itali, koalicioni para zgjedhjeve është determinant strategjik. Pa koalicion humben qarqet uninominale dhe, si rrjedhim, pushteti. Në Shqipëri, koalicioni është instrument më tepër aritmetik sesa strukturor. Mandatet llogariten për parti individuale brenda koalicionit. Italia prodhon blloqe politike, ndërsa Shqipëria zakonisht prodhon parti dominuese.

 

C) Logjika bazë e sistemit

Në Itali, koalicioni para zgjedhjeve është determinant strategjik. Pa koalicion humben qarqet uninominale dhe, si rrjedhim, pushteti. Në Shqipëri, koalicioni është instrument më tepër aritmetik sesa strukturor. Mandatet llogariten për parti individuale brenda koalicionit. Italia prodhon blloqe politike, ndërsa Shqipëria zakonisht prodhon parti dominuese.

 

D) Lista e kandidatëve

Në Itali listat janë të mbyllura në pjesën proporcionale, ndërsa kandidati uninominal është figura qendrore e garës në zonën e tij. Në Shqipëri listat janë hibride (e mbyllur + e hapur), të krijuara mbi kompromis politik. Shqipëria simulon hapje përmes votës preferenciale, ndërsa Italia e ndan qartë zonën uninominale nga lista proporcionale.

 

E) Stabiliteti i qeverisjes

Italia shpesh prodhon parlamente të fragmentuara, ku stabiliteti varet nga kohezioni i koalicionit. Shqipëria zakonisht prodhon shumica të forta, ku rreziku nuk vjen nga fragmentimi, por nga centralizimi i pushtetit brenda partisë fituese.

 

6. Përmbledhje

Italia përdor sistemin zgjedhor për të negociuar pushtetin, ndërsa Shqipëria e përdor sistemin zgjedhor për ta strukturuar pushtetin në favor të partisë fituese. që merr një surplus mandatesh, që nuk përputhen me numrin real të votuesve.

Italia i jep qytetarit një rol më aktiv në përzgjedhjen e përfaqësuesve në segmentin mazhoritar, ndërsa Shqipëria i jep qytetarit një rol pjesërisht korrigjues përmes votës preferenciale.

Nëse do ta shihnim si model biznesi Italia është ‘joint-venture’ politike, kurse Shqipëria është holding i centralizuar korporativist në formë piramidale.

Ky është dallimi thelbësor, teknik, funksional dhe real, pra qytetari shqiptar nuk është përcaktues në zgjedhjen e përfaquesuesve të tij në Kuvend por ata filtrohen paraprakisht nga partitë politike dhe sidomos drejtuesit e tyre, të cilët kanë fjalën e fundit në renditjen përfundimtare të kandidatëve fitues në lista.