{"id":2573,"date":"2023-08-30T19:42:21","date_gmt":"2023-08-30T19:42:21","guid":{"rendered":"https:\/\/braingain.pd.al\/?p=2573"},"modified":"2024-11-19T19:43:31","modified_gmt":"2024-11-19T19:43:31","slug":"sa-na-kane-kushtuar-sulmet-kibernetike-dhe-cilat-hapa-duhen-per-te-ardhmen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/braingain.pd.al\/sq\/sa-na-kane-kushtuar-sulmet-kibernetike-dhe-cilat-hapa-duhen-per-te-ardhmen\/","title":{"rendered":"Sa na kan\u00eb kushtuar sulmet kibernetike dhe cilat hapa duhen p\u00ebr t\u00eb ardhmen"},"content":{"rendered":"<p><strong>Drejtues n\u00eb Departamentin e Brain Gain<\/strong><\/p>\n<p><span data-sheets-root=\"1\">Siguria kibernetike \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr \u00e7\u00ebshtjet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb dit\u00ebt e sotme duke prekur dhe ndikuar direkt, jo vet\u00ebm individ\u00ebt por edhe institucionet shtet\u00ebrore, kompanit\u00eb, bizneset, organizatat e ndryshme etj. Ajo nuk \u00ebsht\u00eb tashm\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje e brendshme e nj\u00eb shteti por duket q\u00eb ka marr\u00eb p\u00ebrmasa globale, duke ndikuar madje edhe n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebniet midis shteteve. Nga statistikat dhe p\u00ebrllogaritjet e ndryshme n\u00eb bot\u00eb, del se humbjet apo d\u00ebmet nga sulmet kibernetike jan\u00eb me miliarda dollar\u00eb n\u00eb vit me nj\u00eb rritje q\u00eb nuk njeh pengesa.<br \/>\nP\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb nuk ka shifra zyrtare se sa kan\u00eb ndikuar sulmet kibernetike n\u00eb humbjet n\u00eb ekonomi p\u00ebr shkak t\u00eb mos raportimit t\u00eb tyre, ndoshta edhe t\u00eb pamund\u00ebsis\u00eb p\u00ebr t\u00eb ndjekur trendin e k\u00ebtyre sulmeve q\u00eb konsiderohen krime kibernetike sipas ligjeve n\u00eb fuqi. T\u00eb vetmet raste jan\u00eb ato kur individ\u00ebt, kryesisht biznesmen\u00eb kan\u00eb raportuar se kan\u00eb r\u00ebn\u00eb pre e sulmeve gjat\u00eb transaksioneve t\u00eb biznesit me t\u00eb huajt. Megjithat\u00eb, p\u00ebr shkak edhe t\u00eb sulmeve Iraniane t\u00eb vitit t\u00eb kaluar, Shqip\u00ebria duhet domosdoshm\u00ebrisht t\u00eb ket\u00eb gatishm\u00ebrin\u00eb p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrballur n\u00eb t\u00eb ardhmen me k\u00ebto sulme kibernetike, t\u00eb cilat sipas gjasave do t\u00eb b\u00ebhen m\u00eb t\u00eb sofistikuara dhe me t\u00eb shpeshta n\u00eb t\u00eb ardhmen.<br \/>\nShtetet e rajonit dhe m\u00eb gjer\u00eb kan\u00eb nd\u00ebrtuar prej vitesh strategjin\u00eb e mbrojtjes kibernetike duke investuar n\u00eb burime njer\u00ebzore dhe infrastrukture, p\u00ebr arsye se siguria kibernetike lidhet drejtp\u00ebrdrejt me sigurin\u00eb komb\u00ebtare. Vjedhja e t\u00eb dh\u00ebnave personale, t\u00eb kompanive t\u00eb biznesit, si edhe sulmet ndaj institucioneve shtet\u00ebrore mund t\u00eb prekin direkt aspekte specifike t\u00eb siguris\u00eb komb\u00ebtare q\u00eb tek d\u00ebmet ekonomike apo paralizimin e sh\u00ebrbimeve online q\u00eb ofrohen p\u00ebr institucionet e tjera dhe qytetaret. Identifikimi i problematikave m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme dhe trajtimi rigoroz i tyre \u00ebsht\u00eb hapi i par\u00eb n\u00eb funksion t\u00eb krijimit n\u00eb t\u00eb ardhmen t\u00eb nj\u00eb strategjie mbrojt\u00ebse efikase dhe afatgjat\u00eb.<br \/>\n1. Mungesa e transparenc\u00ebs-nuk ka raportime zyrtare as nga individ\u00ebt (jan\u00eb vet\u00ebm disa raste shum\u00eb t\u00eb rralla) as nga institucionet e tjera si kompani, banka etj. mbi sulmet kibernetike dhe d\u00ebmin q\u00eb ata mund t\u00eb ken\u00eb shkaktuar. Nuk dihet n\u00ebse \u00ebsht\u00eb e pamundur apo mungon vullneti p\u00ebr transparenc\u00eb. Un\u00eb prirem t\u2019i besoj t\u00eb dyt\u00ebs dhe fakte t\u00eb ndryshme e kan\u00eb treguar tashm\u00eb k\u00ebt\u00eb gj\u00eb duke p\u00ebrmendur sulmin kibernetik n\u00eb Korrik 2022 apo nd\u00ebrhyrjet e brendshme n\u00eb sistemin TIMS n\u00eb Gusht 2023 si nj\u00eb cenim i r\u00ebnd\u00eb i siguris\u00eb. Sikur t\u00eb mos ishin vet\u00eb Iranianet n\u00ebp\u00ebrmjet kanaleve n\u00eb Telegram q\u00eb publikuan rezultatet e sulmit apo nd\u00ebrhyrja e diplomateve t\u00eb huaj ne rastin e TIMS, ndoshta opinioni publik nuk do t\u00eb informohej asnj\u00ebher\u00eb mbi ekzistenc\u00ebn e k\u00ebtyre problemeve. Domosdoshm\u00ebria p\u00ebr transparenc\u00eb diktohet jo vet\u00ebm nga nevoja p\u00ebr statistika dhe nd\u00ebrgjegj\u00ebsimin p\u00ebr v\u00ebmendje ndaj sulmeve kibernetike, por edhe p\u00ebr v\u00ebnien para p\u00ebrgjegj\u00ebsis\u00eb s\u00eb atyre q\u00eb abuzojn\u00eb me pozicionet e pun\u00ebs n\u00eb institucionet shtet\u00ebrore duke u b\u00ebr\u00eb jo zbatues t\u00eb ligjit por t\u00eb urdhrave t\u00eb shefave partiake.<br \/>\n2. Mungesa e profesionist\u00ebve dhe ekspert\u00ebve t\u00eb siguris\u00eb kibernetike \u2013 ata q\u00eb jan\u00eb aktualisht joshen me paga disafish m\u00eb t\u00eb larta nga institucione dhe kompani private nd\u00ebrsa pozicionet e tyre n\u00ebp\u00ebr institucione shtet\u00ebrore jo rrall\u00ebher\u00eb zihen nga militant\u00eb partiak\u00eb pa pasur arsimin dhe aft\u00ebsit\u00eb e duhura n\u00eb fush\u00ebn e siguris\u00eb kibernetike. Nisur nga k\u00ebto probleme ka lindur n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb urgjente nevoja p\u00ebr krijimin nj\u00eb b\u00ebrthame ekspert\u00ebsh q\u00eb mund t\u2019i p\u00ebrgjigjen sulmeve kibernetike n\u00eb nivel komb\u00ebtar. Po ashtu jan\u00eb t\u00eb nevojshme investime n\u00eb burime njer\u00ebzore dhe infrastrukture dhe p\u00ebrcaktimi nj\u00eb shp\u00ebrblimi financiar t\u00eb p\u00ebrshtatsh\u00ebm.<br \/>\n3. Siguria kibernetike si fush\u00eb prioritare-ajo shihet akoma nj\u00eb fush\u00eb me prioritet t\u00eb ul\u00ebt ku individ\u00ebt dhe institucionet, qofshin shtet\u00ebrore apo private akoma nuk jan\u00eb nd\u00ebrgjegj\u00ebsuar mbi d\u00ebmet q\u00eb mund t\u2019ju shkaktohen nga sulmet kibernetike duke neglizhuar edhe rregullat baze mbi ruajtjen e t\u00eb dh\u00ebnave personale si edhe komunikimet me pal\u00ebt e tjera. \u00cbsht\u00eb shum\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb b\u00ebhet nj\u00eb nd\u00ebrgjegj\u00ebsim n\u00eb nivel komb\u00ebtar mbi promovimin e rregullave baze t\u00eb siguris\u00eb brenda kompanive dhe monitorimin e tyre t\u00eb vazhduesh\u00ebm. Kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje k\u00ebrkon nj\u00eb bashk\u00ebpunim t\u00eb shume faktor\u00ebve duke u koordinuar me ato institucione p\u00ebrgjegj\u00ebse p\u00ebr sigurin\u00eb kibernetike.<br \/>\nKrijimi i nj\u00eb ambienti t\u00eb sigurt kibernetik n\u00eb t\u00eb ardhmen k\u00ebrkon trajtimin me urgjence t\u00eb \u00e7\u00ebshtjeve t\u00eb m\u00ebsip\u00ebrme, por para s\u00eb gjithash duhet t\u00eb ekzistoje vullneti p\u00ebr ta realizuar k\u00ebt\u00eb. N\u00ebse kjo nuk ndodh at\u00ebher\u00eb e ardhmja e siguris\u00eb kibernetike nuk do t\u00eb na servir\u00eb asgj\u00eb me shume sesa e sotmja zhg\u00ebnjyese. Zhvillimi i teknologjis\u00eb duhet t\u00eb ec\u00eb paralelisht me krijimin e strategjive efikase t\u00eb mbrojtjes pasi mungesa e tyre do t\u00eb shkaktoj\u00eb nj\u00eb kosto t\u00eb cil\u00ebn p\u00ebr fat t\u00eb keq e marrin vet\u00ebm p\u00ebrdoruesit, nd\u00ebrsa politika qeveris\u00ebse do ta vazhdoj\u00eb ta quaj\u00eb revolucion dixhital, por n\u00eb kurriz t\u00eb shqiptar\u00ebve.<br \/>\nDrejtues n\u00eb Departamentin e Brain Gain dhe Ekselenca n\u00eb PD<\/p>\n<p><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Drejtues n\u00eb Departamentin e Brain Gain Siguria kibernetike \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr \u00e7\u00ebshtjet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb dit\u00ebt e sotme duke prekur dhe ndikuar direkt, jo vet\u00ebm individ\u00ebt por edhe institucionet shtet\u00ebrore, kompanit\u00eb, bizneset, organizatat e ndryshme etj. Ajo nuk \u00ebsht\u00eb tashm\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje e brendshme e nj\u00eb shteti por duket q\u00eb ka marr\u00eb [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2574,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[32],"tags":[],"class_list":["post-2573","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-shkence-dhe-teknologji"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2573","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2573"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2573\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2575,"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2573\/revisions\/2575"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2574"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2573"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2573"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/sq\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2573"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}