{"id":2613,"date":"2024-05-14T20:27:52","date_gmt":"2024-05-14T20:27:52","guid":{"rendered":"https:\/\/braingain.pd.al\/?p=2613"},"modified":"2024-11-21T20:29:25","modified_gmt":"2024-11-21T20:29:25","slug":"ne-shqiperi-nuk-ka-te-pasur-as-treg-te-lire-ka-vetem-tipa-me-lek-dhe-tipa-me-shume-lek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/braingain.pd.al\/en\/ne-shqiperi-nuk-ka-te-pasur-as-treg-te-lire-ka-vetem-tipa-me-lek-dhe-tipa-me-shume-lek\/","title":{"rendered":"N\u00eb Shqip\u00ebri nuk ka t\u00eb pasur, as treg t\u00eb lir\u00eb! Ka vet\u00ebm \u2018tipa me lek\u2019 dhe \u2018tipa me shum\u00eb lek\u2019!"},"content":{"rendered":"<p><strong>Sofokli \u00c7akalli An\u00ebtar i Departamentit BrainGain<br \/>\n<\/strong><\/p>\n<p><span data-sheets-root=\"1\">Tri dekada pas r\u00ebnies s\u00eb regjimit m\u00eb t\u00eb eg\u00ebr komunist n\u00eb Europ\u00eb, do t\u00eb ishte naive t\u00eb mendohej se Shqip\u00ebria do t\u00eb kishte arritur t\u00eb krijonte nj\u00eb klas\u00eb sip\u00ebrmarr\u00ebsish, si rrjedhoje e tregut t\u00eb lir\u00eb, t\u00eb klasifikuar n\u00eb vendet kapitaliste si \u2018para e re\u2019 (new money). Natyrisht, komunizmi arriti t\u00eb zhdukte dhe at\u00eb q\u00eb n\u00eb rrethana t\u00eb tjera do t\u00eb quhej \u2018para e vjet\u00ebr\u2019, t\u00eb cil\u00ebt do t\u00eb kishin grumbulluar pasurin\u00eb e tyre n\u00eb dekada, do t\u00eb kishin kontribuar n\u00eb zhvillimin e vendit, dhe do t\u00eb kishin nj\u00eb rol vendimmarr\u00ebs n\u00eb shum\u00eb aspekte. Ndoshta, n\u00ebse komunizmi nuk do kishte pushtuar vendin p\u00ebr gati gjysm\u00eb shekulli, duke mbjell\u00eb mjerim e krim, do kishim nj\u00eb kast\u00eb sip\u00ebrmarr\u00ebsish e filantrop\u00ebsh me pasuri t\u00eb trash\u00ebguar nd\u00ebr vite q\u00eb respektonin traditat, q\u00eb shmangin publicitetin dhe jetonin me stil demode. Nga ana tjet\u00ebr, do kishin kontrastin e tyre, \u2018Lekun e ri\u2019 me pasuri volatile t\u00eb fituar kryesisht pas viteve 2000, t\u00eb specializuar dhe me investim t\u00eb p\u00ebrqendruar vet\u00ebm n\u00eb fusha t\u00eb ve\u00e7anta, q\u00eb e dashuronin fam\u00ebn dhe publicitetin, t\u00eb hapur p\u00ebr shoq\u00ebri dhe ide t\u00eb reja, t\u00eb pakursyer t\u00eb shpenzonin n\u00eb eksperienc\u00eb ekzotike e q\u00eb nuk pyesnin p\u00ebr rregullat e tradit\u00ebs. \u00cbsht\u00eb ky kontrast i gjendur n\u00eb shum\u00eb prej shoq\u00ebrive per\u00ebndimore, ardhur si rrjedhoje e dinamikave t\u00eb tregut t\u00eb lir\u00eb.<br \/>\nNdoshta \u2018Leku i vjet\u00ebr\u2019 n\u00eb Shqip\u00ebri do t\u00eb mund t\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsohej nga familjet e pasura shqiptare para regjimit komunist sikur atyre t&#8217;u kthehej prona. Ata t\u00eb cilit vinin nga familjet e pronar\u00ebve, patriot\u00ebve, shtetformuesve dhe sip\u00ebrmarr\u00ebsve t\u00eb par\u00eb shqiptar\u00eb t\u00eb koh\u00ebs s\u00eb Mbret\u00ebris\u00eb. Nd\u00ebrsa, mbase me pak p\u00ebrjashtime, sipas logjik\u00ebs m\u00eb lart, gjith\u00eb t\u00eb tjer\u00ebt duhet t\u00eb ishin \u2018Leku i ri\u2019, q\u00eb gjithsesi do t\u00eb jepnin kontributin e tyre p\u00ebr zhvillimin e ekonomis\u00eb, industrializimin e vendit, por dhe do t\u00eb mbanin q\u00ebndrime t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr \u00e7\u00ebshtje atdhetare apo kauza madhore t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb shqiptare. N\u00ebse kjo klase e re do t\u00eb vinte si pasoj\u00eb e tregut t\u00eb lir\u00eb, konkurrenc\u00ebs e meritokracis\u00eb, e jo si rrjedhoj\u00eb e favorizimit shtet\u00ebror, at\u00ebher\u00eb ajo do t\u00eb ishte m\u00eb e pavarur p\u00ebr t\u00eb mbajtur q\u00ebndrime t\u00eb caktuara.<br \/>\nPor p\u00ebr fatin ton\u00eb t\u00eb keq, ne nuk kemi arritur t\u00eb mbajm\u00eb apo krijojm\u00eb asnj\u00ebr\u00ebn nga t\u00eb dyja. N\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb konsiderueshme, klasa e \u2018paras\u00eb s\u00eb re\u2019 \u00ebsht\u00eb nj\u00eb grupim i vog\u00ebl, i lidhur ose me pushtetin ose me trafikun e drog\u00ebs ose me t\u00eb dyja. P\u00ebr t\u00eb kuptuar k\u00ebt\u00eb grupim, le t\u00eb analizojm\u00eb skajet absurde t\u00eb spektrit; ata me t\u00eb vegj\u00ebl le t\u2019i klasifikojm\u00eb tek grupi \u2018Tipa me lek\u2019 dhe t\u00eb m\u00ebdhenjt\u00eb tek grupi \u2018Tipa me shum\u00eb lek\u2019.<br \/>\n\u2018Tipat me lek\u2019<br \/>\nP\u00ebr t\u00eb identifikuar disa nga k\u00ebta q\u00eb ne i quajm\u00eb rendom \u2018tipa me lek\u2019, mjafton t\u00eb dilni tek lagjja e t\u00eb shihni kush ka makin\u00eb 50 mij\u00eb euro dhe ende jeton n\u00eb pallat me tulla t\u00eb kuqe t\u00eb nd\u00ebrtuar pa pages\u00eb nga t\u00eb burgosurit e t\u00eb dhuruar nga shteti komunist. Disa t\u00eb tjer\u00eb ndoshta kan\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb hap pak m\u00eb shum\u00eb, kan\u00eb bler\u00eb ose k\u00ebmbyer ndonj\u00eb apartament tek k\u00ebto pallatet \u2018e reja\u2019 me arkitektur\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr, por prap\u00eb se prap\u00eb nuk kan\u00eb me \u00e7far\u00eb t\u00eb ngrohen n\u00eb dim\u00ebr e m\u00eb \u00e7far\u00eb t\u00eb ftohen n\u00eb ver\u00eb. Ky grup gjithashtu \u00ebsht\u00eb kontribuuesi kryesor p\u00ebr bumin e biznesit t\u00eb impiantit t\u00eb gazit, duke qen\u00eb se llambat e karburantit t\u00eb makinave nuk fikeshin kurr\u00eb.<br \/>\nN\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri normale demokratike, k\u00ebta tipa ekzistojn\u00eb vet\u00ebm si shembulli i dikujt q\u00eb ka fituar nj\u00eb lotari miliona dollar\u00ebshe, e q\u00eb gj\u00ebn\u00eb e par\u00eb q\u00eb b\u00ebn \u00ebsht\u00eb blerja e nj\u00eb makine a ndonj\u00eb rrobe. A thua kaq shum\u00eb tipa kan\u00eb fituar lotarin\u00eb apo kaq shum\u00eb trafikante ordinere ka Shqip\u00ebria?! Tek ky grup me bot\u00ebkuptim t\u00eb vog\u00ebl dhe me fjalor t\u00eb dominuar nga organet gjenitale, hyjn\u00eb dhe shefat e administrat\u00ebs lokale, drejtor\u00ebt \u2018Magneto\u2019 t\u00eb lekut e specie t\u00eb ngjashme me k\u00ebta q\u00eb nga imbecili papritur katapultohen n\u00eb poste t\u00eb larta. \u2018Tipat me lek\u2019 jan\u00eb kryesisht ata q\u00eb planifikojn\u00eb sot p\u00ebr sot, q\u00eb kan\u00eb zili tipat e tjer\u00eb t\u00eb grupit \u2018Me lek\u2019, dhe nuk arrijn\u00eb kurr\u00eb t\u00eb b\u00ebhen v\u00ebrtet t\u00eb pasur, apo p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb nj\u00eb klase sip\u00ebrmarr\u00ebsish q\u00eb kan\u00eb se \u00e7far\u00eb t\u00eb kontribuojn\u00eb. U b\u00eb koh\u00eb q\u00eb \u2018Tipat me lek\u2019 jan\u00eb grup n\u00eb rritje n\u00eb Shqip\u00ebri, nuk e kan\u00eb frik\u00eb shtetin dhe moto t\u00eb jet\u00ebs kan\u00eb \u2018Nuk kemi asgj\u00eb p\u00ebr t\u00eb humbur\u2019 e \u2018Vet\u00ebm nj\u00eb her\u00eb vjen pushteti\u2019. Disa pa diploma, disa me diploma false e disa me diploma nga universitetet fallco, p\u00ebr lul\u00ebzimin e k\u00ebtij grupi \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb grup p\u00ebrgjegj\u00ebs, \u2018Tipat me shum\u00eb lek\u2019.<br \/>\n\u2018Tipat me shum\u00eb lek\u2019<br \/>\n\u2018Tipat me shum\u00eb lek\u2019 jan\u00eb ata q\u00eb r\u00ebndom i quajm\u00eb biznesmen\u00eb \u2018t\u00eb suksessh\u00ebm\u2019 (apo n\u00eb disa raste u themi dhe oligark\u00eb), kryesisht me aktivitet n\u00eb Tiran\u00eb q\u00eb burim kryesor t\u00eb pasuris\u00eb kan\u00eb lidhjen me pushtetin. Ata mund t\u00eb ndihen dhe krenar\u00eb q\u00eb ja kan\u00eb dal\u00eb t\u00eb jen\u00eb, sipas ligjit t\u00eb xhungl\u00ebs, m\u00eb t\u00eb fort\u00ebt. Por, e v\u00ebrteta q\u00ebndron se ata nuk kontribuojn\u00eb assesi p\u00ebr emancipimin e xhungl\u00ebs, vet\u00ebk\u00ebnaqen kur rrokullisen n\u00eb lluc\u00ebn e saj e kur jan\u00eb krejt t\u00eb lyer me llum, kthehen e hipin n\u00eb pem\u00ebt m\u00eb t\u00eb larta t\u00eb pushojn\u00eb. Shumica e \u2018Tipave me shum\u00eb lek\u2019 jan\u00eb pjes\u00eb e biznesit t\u00eb pronave t\u00eb paluajtshme, sidomos n\u00eb dekad\u00ebn e fundit. Ky biznes u \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb m\u00eb shum\u00eb se filozofi, u \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb obsesion, kush e kush t\u00eb b\u00ebj\u00eb grop\u00ebn m\u00eb t\u00eb thell\u00eb e kull\u00ebn m\u00eb t\u00eb lart\u00eb. Nj\u00eb filozofi tipike p\u00ebr shoq\u00ebrit\u00eb me t\u00eb ardhme t\u00eb pasigurta, n\u00eb t\u00eb cilat aset konsiderohet vet\u00ebm gj\u00ebja q\u00eb prek dhe sheh. Pothuajse askush prej tyre nuk investon n\u00eb software, n\u00eb shkenc\u00eb apo akademi. T\u00eb gjith\u00eb jan\u00eb t\u00eb lumtur p\u00ebr kull\u00ebn e pron\u00ebn publike t\u00eb zaptuar.<br \/>\n\u2018Tipat me shum\u00eb lek\u2019 konsiderohen elita publike n\u00eb vendin ton\u00eb dhe rrjedhimisht p\u00ebrcaktojn\u00eb kahun e zhvillimit t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb. Fatkeq\u00ebsisht, pothuajse asnj\u00eb tip ose tipe \u2018Me shum\u00eb lek\u2019 nuk ekspozohet publikisht, as investohet ekonomikisht n\u00eb p\u00ebrkrahjen e kauzave sociale, si platforma kund\u00ebr varf\u00ebris\u00eb, lirit\u00eb e t\u00eb drejtat individuale,kauzat e student\u00ebve, l\u00ebvizja kund\u00ebr dhun\u00ebs policore, t\u00eb drejtat e rom\u00ebve, t\u00eb p\u00ebrkrah\u00ebl\u00ebvizjen p\u00ebr mbrojtjen e teatrit, t\u00eb punoj\u00eb p\u00ebr fuqizimin e ligjit kund\u00ebr dhun\u00ebs n\u00eb familje. Asgj\u00eb! Disa prej tyre as nuk mund ta konceptojn\u00eb p\u00ebrqafimin e ndonj\u00eb kauze t\u00eb till\u00eb.<br \/>\n\u2018Tipat me shum\u00eb lek\u2019 frik\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe kan\u00eb pasigurin\u00eb, dhe si mbrojtje p\u00ebrdorin dhun\u00ebn ekonomike (dhe shpeshher\u00eb forc\u00ebn fizike) p\u00ebr t\u2019u distancuar e jetuar ve\u00e7mas. Po sa i sigurt mund t\u00eb jesh n\u00eb xhung\u00ebl sado lart q\u00eb t\u00eb hip\u00ebsh? Sa i sigurt dhe i qet\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb milioner n\u00eb Rusi? Sa i qet\u00eb dhe i sigurt \u00ebsht\u00eb nj\u00eb biznesmen diamantesh n\u00eb Sierra Leone apo Kongo? Siguria shkon n\u00eb p\u00ebrputhje t\u00eb drejt\u00eb me forcimin e shtetit, por kjo e dyta nuk i konvenon \u2018tipave me shum\u00eb lek\u2019.<br \/>\nBrenga m\u00eb e thell\u00eb e imja jan\u00eb f\u00ebmij\u00ebt e tyre. Arsyeja e v\u00ebrtet\u00eb pse sot pas 30 vitesh ende nuk kemi nj\u00eb elit\u00eb komb\u00ebtare t\u00eb trash\u00ebguar \u00ebsht\u00eb se \u2018tipat me shum\u00eb lek\u2019 kan\u00eb d\u00ebshtuar n\u00eb rritjen dhe edukimin e f\u00ebmij\u00ebve. Shum\u00eb prej tyre edhe pse studiuan jasht\u00eb shtetit, jetuan t\u00eb izoluar,n\u00ebn shoq\u00ebrin\u00eb e tipave t\u00eb ngjash\u00ebm e pothuajse asgj\u00eb nuk ndryshoi n\u00eb bot\u00ebkuptimin e tyre. Disa \u2018tipa me shum\u00eb lek\u2019 jan\u00eb baballar\u00eb t\u00eb mir\u00eb, por prind\u00ebr t\u00eb k\u00ebqij. Disa jan\u00eb prind\u00ebr t\u00eb mir\u00eb por bashk\u00ebshort\u00eb t\u00eb k\u00ebqij. T\u00eb gjith\u00eb pjes\u00eb s\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebs xhung\u00ebl.<br \/>\nN\u00ebse ne si shoq\u00ebri kemi arritur t\u00eb krijojm\u00eb vet\u00ebm k\u00ebto dy kategori, duke sakrifikuar vlerat e traditat tona, tregun e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb lir\u00eb, konkurrenc\u00ebs e meritokracin\u00eb, at\u00ebher\u00eb ne kemi d\u00ebshtuar si shoq\u00ebri.<br \/>\nT\u00eb dal\u00ebsh nga grupi i \u2018tipave me shum\u00eb lek\u2019 e t\u00eb fillosh tranzicionin p\u00ebr t\u2019u b\u00ebr\u00eb i pasur legjitim, t\u00eb duhet shum\u00eb m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb diplom\u00eb \u2018nga jasht\u00eb\u2019. T\u00eb duhet nj\u00eb perceptim i ri p\u00ebr jet\u00ebn. T\u00eb duhet t\u00eb sakrifikosh disa privilegje artificiale t\u00eb fituara imoralisht. T\u00eb jesh i pasur \u00ebsht\u00eb fisnik\u00ebri q\u00eb duhet t\u00eb t\u00eb mbush\u00eb me besim dhe krenari, jo frik\u00eb dhe egoiz\u00ebm. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb proces q\u00eb t\u00eb b\u00ebn t\u00eb kuptosh se niveli kulturor dhe m\u00ebnyra jet\u00ebsore \u00ebsht\u00eb pasuria e v\u00ebrtet\u00eb.<br \/>\nKy proces fillon vet\u00ebm me nj\u00eb zotim: T\u00eb investojm\u00eb n\u00eb formimin kulturor dhe akademik t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve dhe brezave t\u00eb m\u00ebvonsh\u00ebm me vizionin se NJERIU \u00cbSHT\u00cb AQ I PASUR SA SHOQERIA KU JETON.<\/p>\n<p><\/span><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Sofokli \u00c7akalli An\u00ebtar i Departamentit BrainGain Tri dekada pas r\u00ebnies s\u00eb regjimit m\u00eb t\u00eb eg\u00ebr komunist n\u00eb Europ\u00eb, do t\u00eb ishte naive t\u00eb mendohej se Shqip\u00ebria do t\u00eb kishte arritur t\u00eb krijonte nj\u00eb klas\u00eb sip\u00ebrmarr\u00ebsish, si rrjedhoje e tregut t\u00eb lir\u00eb, t\u00eb klasifikuar n\u00eb vendet kapitaliste si \u2018para e re\u2019 (new money). Natyrisht, komunizmi arriti [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":1,"featured_media":2614,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26],"tags":[],"class_list":["post-2613","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-politike"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2613","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2613"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2613\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2614"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2613"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2613"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/braingain.pd.al\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2613"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}